Depremin verideki izi
Mali tablolar "deprem" yazmaz; gelir, gider ve borç rakamları nedenlerini adlandırmaz. Yine de 6 Şubat 2023 depremi büyükşehir verisinde iki yerde açık iz bırakmış: biri hiç yayımlanmayan bir denetim yılı, biri tek bir şehrin harcama eğrisindeki sert kırılma. Üçüncü gözlem de bunlar kadar önemli: bu iz her şehirde aynı değil.
1. Yayımlanmayan tek yıl, tam afet bölgesi
Otuz büyükşehrin yirmi üçünde 2022 mali yılı denetim raporu var. Raporu hiç yayımlanmamış 7 büyükşehir ise tek bir grupta toplanıyor: Adana, Diyarbakır, Gaziantep, Hatay, Kahramanmaraş, Malatya ve Şanlıurfa — yani depremden en ağır etkilenen illerin tamamı. Deprem Şubat 2023'te oldu; bu illerin 2022 hesaplarına ait raporlar tam o yıl sonuçlanacaktı. Felaket, şehirleri ve insanları vurmakla kalmadı, onların mali kaydının denetimini de kesintiye uğrattı.
Bu yüzden bu şehirlerin sayfalarında gelir, gider ve borç eğrileri 2021'den doğrudan 2023'e atlar; aradaki 2022 noktası grafikte boştur. Eksik olan veri bir derleme hatası değil; kaynağında yok. (2023 ve sonrasının raporları yayımlandı; boşluk yalnız 2022'de.)
2. En sert kırılma: Malatya'nın harcaması
Tutarları enflasyondan arındırıp 2024 fiyatlarıyla ölçtüğümüzde (farklı yılları ortak alım gücüyle karşılaştırmak için), bir şehir bütün ölçeğin dışına çıkıyor. Malatya'nın yıllık gideri on yıl boyunca büyük ölçüde 2–4 milyar lira bandında seyrederken, deprem yılı 2023'te 10,8 milyar TL'ye, 2024'te 12,8 milyar TL'ye fırlıyor — 2021'e göre yaklaşık 6,1 kat. Bu, otuz şehrin tamamındaki en büyük sıçrama; geri kalan şehirlerde aynı dönemde gider en fazla 2,8 kat arttı.
2022 raporu yayımlanmadığından o yıl boştur. Gider deprem yılı 2023’te sıçrıyor ve geliri aşıyor; aradaki farkı borç kapatıyor.
Üstelik bu, kâğıt üzerinde bir değerleme değişikliği değil: Malatya'nın 2024 gideri neredeyse tümüyle gerçek harcamadır (yeniden değerleme, amortisman gibi nakit dışı kalemlerin payı yüzde birin altında). Aynı yıl şehrin geliri de arttı (6,3 milyar TL — büyük olasılıkla merkezi yönetim transferleri ve yardımlarla) ama giderin gerisinde kaldı; aradaki farkı borç kapatıyor: Malatya'nın reel borcu 2021'den 2024'e 2,3 milyar TL'den 7,1 milyar TL'ye çıktı.
3. Ama tek tip bir "deprem etkisi" yok
Resmî afet kapsamı 11 ili kapsıyordu; ama veri bu illerin hepsinde aynı şeyi göstermiyor. Aynı reel ölçüyle bakıldığında Diyarbakır'ın gideri 2021'den 2024'e neredeyse hiç değişmemiş (1,0 kat); Adana (1,6 kat) ise deprem-dışı şehirlerin olağan bandında — o dönemde deprem yaşamayan büyükşehirlerde de gider, medyan 1,8 kat büyümüştü (genel reel büyüme ve 2024 enflasyon muhasebesi nedeniyle). Fiziksel yıkımın yoğunlaştığı yerler (Malatya, Hatay, Kahramanmaraş) ile afet listesinde olup daha hafif hasar gören yerler arasındaki fark, rakamlara da yansıyor.
* Deprem yaşamayan 22 büyükşehrin medyanı (kıyas çizgisi). Malatya tek belirgin sıçrama; Diyarbakır ve Adana olağan bandın içinde.
Bu yüzden Bütçe Atlası, şehirlere "deprem ili" etiketi koyup hepsini aynı kefeye atmaz. Etki gerçek ve bazı yerlerde çok büyük; ama her şehirde aynı büyüklükte değil — ve veriyi okurken bu ayrımı silmek, depremi anlamayı kolaylaştırmaz, zorlaştırır.
Rakamların tamamı, kaynağıyla
Buradaki rakamlar Sayıştay denetim raporlarından otomatik çıkarılmıştır; ilgili her şehrin sayfasında "Sayıştay raporu" linkinden birebir doğrulanabilir, "2024 fiyatlarıyla" görünümüyle aynı reel ölçeği orada da görebilirsiniz. Tablolar bir harcamanın neden yapıldığını söylemez; bu yazı, zamanlama, büyüklük ve coğrafyanın bir araya gelişinden yola çıkar. Yeniden yapım, acil yardım, merkezi transfer ve olağan büyüme bu rakamların içinde iç içedir; yazı hasarın büyüklüğünü ölçmez, her lirayı depreme bağlamaz.
Bütçe Atlası yorum, sıralama puanı ya da başarı/başarısızlık etiketi üretmez. Bu yazı bir değerlendirme değil; verinin gösterdiği örüntüleri, sınırlarıyla birlikte aktarır.